Beknopte geschiedenis van Kasteel Montfoort
en de Commanderije

Kasteel Montfoort
In 1163 werd door bisschop Godefried van Rhenen gestart met de bouw van Kasteel Montfoort op een kleine heuvel langs de Hollandse IJssel in de huidige provincie Utrecht. Het kasteel moest een rol gaan spelen bij de verdediging van Het Sticht – oftewel het Bisdom Utrecht – tegen aanvallen van het graafschap Holland. De plaats werd ‘Mont Fortis’ genoemd: ‘sterke berg’. Er werd door het Bisdom Utrecht een burggraaf op het kasteel aangesteld. Rond de burcht groeide een markt van kooplieden, die zich er ook vestigden. In 1329 kreeg Montfoort stadsrechten. Het kasteel was onderdeel van het toen volledig ommuurde stadje.

In de loop der eeuwen is het kasteel en de omgeving regelmatig het strijdtoneel geweest van veldslagen en plunderingen. In 1672 werd het kasteel bezet door Franse troepen van Lodewijk XIV, die kort daarop weer werden verjaagd door soldaten van Stadhouder Willem III. Voordat de Fransen het kasteel verlieten, bliezen zij het echter grotendeels op. Slechts een gedeelte van het kasteel, de ‘Voorburcht’ bestaande uit het poortgebouw en een achtkantige toren, resteerde. Dit gedeelte van het oorspronkelijke kasteel is wat men tegenwoordig ‘Kasteel Montfoort’ noemt. Ook van de oorspronkelijke stadswallen is nog een slechts een deel bij het kasteel over.

In de 19e eeuw werd het kasteel verkocht aan het Rijk en het heeft tot 1968 o.a. gediend als gevangenis en tuchtschool voor meisjes. In 1974 werd het eigendom van de gemeente Montfoort die het in gebruik nam. In de jaren tachtig is het kasteel twee jaar lang gerenoveerd, waarna het in 1985 werd het heropend als horecagelegenheid en zalencomplex voor feesten en evenementen. Tegenwoordig wordt het als zodanig beheerd en geëxploiteerd door ‘kasteelheer’ Geke Ekelschot.

De Commanderije
Het gebouw ‘De Commanderije’ ligt op één minuut loopafstand van het kasteel aan de Hofstraat in Montfoort. Het is een voormalige kapel die in 1544 is gesticht door leden van de Johannieter ridderorde, de ‘Ridders van Sint-Jan’. Gebieden waarin deze orde aanwezig was, werden onderverdeeld in deelgebieden, de zogenaamde ‘balijen’, die op hun beurt weer onderverdeeld waren in kleinere deelgebieden: de ‘commanderijen’. De commanderije van Montfoort was een deelgebied van de balije van Utrecht. Op de commanderijen werden eerst vanuit de balije Utrecht en later vanuit de Staten van Utrecht ‘commandeurs’ als beheerder aangesteld. Het gebouw bestond uit een kapel, een kloostergang en een commandeurswoning.

In de loop der eeuwen verloor het gebouw geleidelijk aan zijn geestelijke functie. In de zeventiende eeuw deden de Staten van Utrecht ‘De Commanderij van Sint-Jan’ van de hand, die daarna onder andere dienst heeft gedaan als grutterij, pakhuis en maalderij. Het gebouw raakte in de eeuwen die volgden steeds meer in verval.

In de jaren zestig en zeventig van de 20e eeuw hebben restauraties plaatsgevonden. De commandeurswoning is begin jaren zeventig gesloopt. In 2005 heeft het gebouw een grootscheepse renovatie ondergaan en wordt sindsdien vanuit Kasteel Montfoort gebruikt als trouw- en feestzaal en locatie voor kleinschalige evenementen en bijeenkomsten.